10 april 2019

De Elfstedentocht wel of geen toekomst?

Nog maar 1x in de 50 jaar een Elfstedentocht? Er wordt al over 1x in de 100 jaar gesproken! Vooral strenge vorst , maar ook matige vorst komt minder vaak voor. In alle grafieken komt dat goed tot uiting.

Het KNMI besteedde hier speciaal aandacht aan: Elfstedentocht in 21e eeuw?

Koudere perioden door opwarming en meanderen van straalstroom?
Wat gebeurde er in de winter van 2013 en in februari 2018. Door een hogedruk blokkade kon Siberische kou Nederland bereiken. Helaas lag er eind februari 2018 geen sneeuw in Duitsland en Polen, anders had het harder gevroren.
De vraag is: is er een verband tussen deze 2 koude perioden?
De Stratosferische Polar Vortex (SPV) is een gebied van erg koude lucht dat zich tijdens de winter (november/maart) manifesteert op grote hoogte (20-40 km) in het Noordpoolgebied. Het temperatuurverschil tussen de kern van de SPV en de temperatuur erbuiten bedraagt tientallen graden waardoor daar omheen er een flinke straalstroom waait.
Door verschillende, soms nog onduidelijke, factoren stijgt de temperatuur plotsklaps op lagere hoogte. Hierdoor kan de poolwervel ‘aan de wandel gaan’ en verlaat het het centrale poolgebied. Dit gebeurt de laatste decennia vaker. De opwarming van het noordpool gebied, door de klimaatverandering, kan hierbij een factor zijn. Dit omdat het temperatuurverschil, vergeleken tussen die op de meest noordelijke breedtegraad met die op lagere breedtes (50 tot 60°N) kleiner is waardoor de straalstroom minder krachtig wordt.
Feit is dat de luchtdruk over de poolgebieden stijgt en bijgevolg de polaire straalstroom minder krachtig wordt en bovendien naar het zuiden afwijkt/afbuigt. Er ontstaat een meer meanderend patroon met een verhoogde kans op blokkades en daarmee samenhangend meer kans op ‘koudegolven’ over Europa als door de blokkade de wind langer uit het oosten of noorden blijft waaien. Samenvattend: de ‘standaard’ westcirculatie wordt mogelijk vaker onderbroken. De informatie komt van diverse weersites, o.a. ‘de Alpenweerman’.
In hoeverre dit een gunstig effect heeft op een mogelijke elfstedentocht valt niet te zeggen, het houdt de hoop van schaatsliefhebbers wel levend. In ieder geval kan het er wel voor zorgen dat een koude periode langer gaat aanhouden en kouder uitpakt, wat weer een vereiste is voor een Elfstedentocht.

Minimum temperatuur eind februari 2018 (blauw is <0°, paars is <-10°), de 28e was het overdag gemiddeld -5°.

De winter: de Norm 1950 vergeleken met de ‘voorlopige’ Norm 2020
– Daalt het aantal ijsdagen van 13 naar 6 (mogelijk 5)
– Daalt het aantal vorstdagen < – 10° van 5 naar 1
– Daalt het aantal vorstdagen < – 5° van 16 naar 9
– Het Hellmanngetal voor de winter daalt van ruim 90 richting de 40.
– De gemiddelde temperatuur stijgt van 2 naar 3,8°
– Grafieken over de temperatuur, zie ook de pagina Winter overzichten

Na 2019 over de winter, voor periode 2001-2019: Hellmanngetal 35
Na 2019 over de winter, voor periode 2001-2019: IJsdagen 5 en vorstdagen 35

Na 2019, voor periode 1991-2019: vorstsom 168, Hellmanngetal 45
Na 2019, voor periode 2001-2019: vorstsom 158, Hellmanngetal 38

Overzicht van de gemiddelden van de 10 koudste winters per tijdvak van 30 jaar
Kijkend naar het onderstaand overzicht, samen met de periode 1991-2018 / 2001-2018, is de opgaande trend helemaal goed te zien, vooral als je kijkt naar de minimum temperatuur. Er zijn tenslotte minder koude winters.
Omdat 2017 later in februari warmer uitviel dan eerder verwacht, staat 2017 niet meer in de lijst 10 “koudste winters” over de periode 1991-2020. Over de periode 2001-2019 zijn toch al 10 koudste winters opgenomen, al is de periode ‘pas’ 19 jaar.

Minder vaak strenge vorst
In de praktijk blijkt dat het koudegetal een minimum aantal punten van ongeveer 100 moet hebben voordat de tocht der tochten uitgeschreven kan worden. Het gemiddeld aantal nachten met matige of strenge vorst per winter neemt echter sterk af, dus hoe komen wij aan punten en dus aan genoeg ijs op grotere / diepere wateroppervlakten?

Vorstperiode moet langer duren:
welke invloed hebben alle factoren op een mogelijke elfstedentocht? Het lijkt er op dat een vorstperiode in ieder geval langer moet gaan duren, tenminste 3 weken, en dan is de periode vooraf aan de vorst ook nog van belang.

Belangrijkere factoren mogelijke Elfstedentocht:
– De vaker voorkomende zachte perioden in de winter.
De temperatuur vooraf aan een koude periode heeft een grote invloed. In de Elfstedenjaren 1985, 1986 en 1997 waren de weken vooraf aan de vorstperiode vrij fris. De gemiddelde temperatuur lag dan meest iets onder normaal, rond 2°. In februari 2012 vroor het wel stevig, maar dooide het ijs terwijl het 2° vroor. Hoe kwam dat? Er lag wat sneeuw op het ijs, maar belangrijker was dat in de maand vooraf aan de vorstperiode de gemiddelde temperatuur hoog was, namelijk gemiddeld 5,0° in Leeuwarden. De opgeslagen warmte vooraf aan de vorst zorgde er voor dat het ijs niet snel kon aangroeien, want die warmte moest eerst weg.
– Sneeuw op het ijs wat niet weggeveegd kan worden omdat het ijs nog te dun is. De winter van 1979 is hiervan een goed voorbeeld, er was toen zelfs in De Bilt 60 dagen een sneeuwbedekking.
– Ligt er sneeuw in Oost- & Midden-Europa en in hoeverre is de Oostzee afgekoeld, zijn de Finse- en Botnische Golf dichtgevroren? 
De webpagina van de Finse Meteorologische dienst over de ijsgang in – en watertemperatuur van de Oostzee, de Finse- en Botnische golf: Ice conditions

Sneeuw en opgeslagen warmte
Warmere perioden in de herfst en winter, zorgen voor warmer wordend zeewater voor de kust, maar ook voor ‘warmte in de grond’. Met als gevolg minder kans op een sneeuwdek (*) bij een licht windje van zee en kans op minder strenge vorst aan de kust. Dan wordt het lastiger een ijsvloer in Noordwest-Friesland te krijgen. Een Elfstedentocht kan natuurlijk altijd nog plaatsvinden, maar dan moeten vorstperioden wel langer gaan duren, al is het alleen maar om de warmte uit de grond te krijgen, denk aan 2012. Een sneeuwdek op de oevers of op net ontstaan ijs is dan helemaal uit den boze. Dan kan de opgeslagen warmte van de voorafgaande ‘zachte perioden’, vooral van de maand december, niet weg.

(*) Artikel op 4 januari 2017 over sneeuwval op het noordelijk halfrond
Met dank aan Reinier van den Berg, die informeerde via Twitter over de ‘sneeuwtrend’
Het is 20 jaar geleden dat de laatste Elfstedentocht verreden werd. Juist misschien daarom dat Reinier aandacht schonk aan dit onderwerp.
Bekend is dat als het warmer wordt in de winter de kans op sneeuw en een sneeuwdek daardoor niet hoeft af te nemen. Een uitgebreidere uitleg daarover is handig te vermelden: ‘Snow job’. Onderstaande data geven aan dat juist in de herfst en winter de kans op sneeuw toeneemt.  

12-elsteden-tocht-trend-sneeuweuro_asian-winters

De grafieken/data zijn van RUTGERS UNIVERSITY – Climate Lab / Global Snow Lab
In hoeverre dit ook voor Nederland geldt, het zou kunnen. In het kader van het verhaal over de Elfstedentocht kan dit betekenen dat een sneeuwdek zorgt voor een sterkere afkoeling als het daarna opklaart, maar dat sneeuw op een dun laagje ijs funest is. 

Persoonlijke mening over de toekomst Elfstedentocht / Samenvattend
Door de klimaatsverandering moet er rekening mee gehouden worden dat vanaf vandaag de dag de Elfstedentocht nog maar hoogst zelden gereden kan worden. Alles moet meezitten, zie 1997, toen het koudegetal vrij laag was. Schoner water is hierbij een gunstige factor. Maar je mag blij zijn als er één verreden wordt!
Te hopen is dat wij niet te lang moeten wachten. Want de consequentie kan zijn dat de mondelinge overlevering verdwijnt en het beeld / de verbeelding vervaagt. In de titel op deze pagina sprak ik over ‘eens in de 50 jaar’, maar misschien was ik zelfs te optimistisch! In november 2017 meldde Gerrit Hiemstra: ‘schaatsen wordt een zaalsport, de kans op een elfstedentocht kleiner dan 1%’ (dus met geluk eens in de 100 jaar). 
Maar zolang er schaatsbanen zijn zal er altijd geschaatst worden, al is het maar shorttrack.

Enkele weergegevens over de maand vooraf aan een Elfstedentocht:
De duur van de vorstperiode in dagen tot aan de dag van de Elfstedentocht en de temperatuur vooraf aan de vorstperiode. Het jaar 2012 is toegevoegd om aan te geven dat een warme periode voorafgaand aan een vorstperiode funest kan zijn voor een Elfstedentocht.

Jaar Duur Nachten Temp. Periode
vorst < -10 ° vooraf  
1942 17 10 1,3 °C 1 decade
1947 19 8 1,2 °C 2 decades
1954 12 8 2,7 °C 2 decades
1956 16 7 2,3 °C Maand
1963 28 15 1,8 °C 2 decades
1985 15 6 1,4 °C 1 decade (*)
1986 24 7 2,2 °C 2 decades
1997 16 6 2,4 °C 1 decade
2012 15 8 (**) 5,7 °C Maand (geen Elfstedentocht)

(*) Vooraf was er in januari 1985 ook al een koude periode
(**) waarvan 3 nachten zeer streng, en met een koudegetal van 87,1 over deze periode.  Het lag niet aan de vorst, zie ook in de onderstaande tabel: 1997 om 2012 

Koudegetal op de dag van Elfstedentocht
Voor alle koudegetallen: pagina KNMI
Hieronder het overzicht van het koudegetal (de rode staaf bij benadering) op de dag van Elfstedentocht, vanaf het elfstedenjaar 1929 tot 1997. Daaronder de tabel met het Hellmann getal van de jaren met een Elfstedentocht, met daarachter toegevoegd de jaren vanaf 1996.
2016 Elfstedentocht koudegetal

Update bericht 27-6-2016: Eind juni 2016 herijkte het KNMI de temperatuur voor de jaren van voor 1951. Hierdoor wijzigden ook de koudegetallen, de overzichten op deze pagina zijn daarop aangepast. 1947 leverde 3 hittegolven in, maar kwam naar herijking op plek 1 aangaande het Hellmanngetal.

Het weer op de dag van de Elfstedentocht

Zie een artikel op de pagina op site van het KNMI
– Bronnen:
Klaas Ybema. Wat een Weer! Kroniek van het weer in Friesland, 1901-2006. Friese Pers Boekerij, Leeuwarden, 2007. Pieter de Groot, Henk van der Meulen en Willem Stegenga. De Elfstedentocht 1909-1997. Friese Pers Boekerij.

De befaamde winter van 1978-79
De Link naar Winter 1978-79 : Weet u nog waar u was op 30 december 1978?
Voor meer grafieken zie ook
Winter overzichten 

– Naast de site van het KNMI zijn via de site van Mscha de koudegetallen en overige gegevens per maand, seizoen en jaar af te lezen.
– Ook www.weergegevens.nl toont de koudegetallen, en ook alle temperatuur records per maand, seizoen en jaar.